Maklumat Seni Budaya

Gerbang Maklumat Seni Budaya

Selami dunia seni dan budaya yang penuh warna-warni! Dari warisan tradisional hingga karya kontemporari, temui keunikan yang mencerminkan identiti dan jati diri bangsa

Terokai Seni Budaya

Gerbang Utama Seni BudayaGerbang Maklumat

BAJU KEBAYA PERLIS

Busana Tradisional

Fakulti Muzik dan Seni Persembahan, Universiti Pendidikan Sultan Idris

Gambar

4

Video

tiada

Pelawat Hari ini

2

Jumlah Pelawat

15

Pengenalan dan sejarah

Foto 1: Baju Kebaya Perlis

Sumber: Amsalib Pisali

Baju Kebaya Perlis merupakan salah satu pakaian tradisional utama kaum wanita Melayu di negeri Perlis, selain Baju Kurung Perlis. Kedua-dua busana ini mencerminkan perkembangan gaya berpakaian masyarakat tempatan yang dipengaruhi oleh reka bentuk kebaya dan kurung dari negeri-negeri utara Semenanjung Malaysia, terutamanya Kedah. Walau bagaimanapun, Kebaya Perlis mempunyai potongan dan ciri tersendiri yang menjadikannya unik berbanding kebaya dari negeri lain.

Sejarah penggunaan Baju Kebaya Perlis telah bermula sebelum tahun 1930-an dan mencapai kemasyhuran pada zaman pemerintahan Raja Syed Alwi ibni Almarhum Raja Syed Safi Jamalullail, Raja Perlis keempat (1904–1943). Pada waktu itu, kebaya ini dipakai oleh golongan istana dan bangsawan dalam pelbagai majlis keraian seperti kenduri dan upacara rasmi di istana. Sementara itu, masyarakat awam pula lazimnya mengenakan Baju Kurung Perlis dalam majlis-majlis harian dan keagamaan.

Dari segi reka bentuk, Baju Kebaya Perlis mempunyai bentuk yang berbeza daripada kebaya moden mahupun kebaya nyonya. Bahagian hadapannya menyerupai bentuk kebaya tradisional dengan lipatan di tengah dan penggunaan kerongsang sebagai hiasan utama. Namun, bahagian belakangnya lebih menyerupai potongan Baju Kurung kerana ia mempunyai kekek dan tidak mempunyai tulang atau belahan di bahagian bahu. Potongan belakang ini memberikan struktur baju yang kemas dan selesa dipakai.

Keunikan lain pada Kebaya Perlis ialah reka bentuknya yang tidak mempunyai pesak di sisi seperti kebaya moden, tetapi mempunyai pesak di bahagian hadapan. Ciri ini menjadikan baju ini sesuai dipakai oleh wanita daripada pelbagai saiz tubuh kerana ia tidak terlalu ketat dan tidak menampakkan bentuk badan. Bahagian labuh baju melepasi punggung, manakala lengan dan potongan sisi direka lebih longgar untuk memberi keselesaan kepada pemakai.

Pada zaman dahulu, Kebaya Perlis asal diperbuat daripada kain kapas lembut atau kain Kasarubia. Jenis kain Kasarubia tradisional ini mempunyai tekstur yang berbeza daripada kain moden, bersifat ringan tetapi agak jarang. Seiring perubahan masa dan keperluan semasa, material tersebut telah digantikan dengan kain yang lebih tebal dan kasar supaya lebih sesuai dengan standard pemakaian masa kini. Walaupun begitu, prinsip asal reka bentuknya masih dikekalkan untuk mengekalkan keaslian busana tradisional ini.

Dari aspek pengukuran, Baju Kebaya Perlis dibuat berdasarkan ukuran tertentu yang diambil di bahagian bahu ke pinggang, pinggang, punggung, labuh baju, keliling ketiak, labuh tangan dan pergelangan tangan. Terdapat sedikit perbezaan antara kaedah pengukuran bagi versi tradisional dan moden, namun bentuk keseluruhannya masih mengekalkan ciri kebaya asal.

Selain itu, Baju Kebaya Perlis turut dihiasi dengan kerongsang di bahagian hadapan sebagai elemen utama yang memperindahkan busana. Hiasan ini biasanya diselit secara menyerong di atas lipatan hadapan baju. Terdapat dua variasi cara pemakaian, pertama adalah dengan lipatan hadapan yang jelas di mana kerongsang diletakkan di atas lipatan, dan yang kedua adalah dengan lipatan yang ditindih terus tanpa jahitan lipatan tambahan. Kedua-dua gaya ini masih digunakan hingga kini dan dianggap sah sebagai sebahagian daripada rekaan Kebaya Perlis.

Secara keseluruhannya, Baju Kebaya Perlis merupakan warisan tekstil penting negeri Perlis yang telah diiktiraf sebagai pakaian tradisional rasmi negeri. Ia bukan sahaja menunjukkan kesinambungan sejarah perkembangan busana Melayu di utara Semenanjung Malaysia, tetapi juga mencerminkan kepelbagaian teknik jahitan dan adaptasi gaya berpakaian mengikut status sosial dan kegunaan majlis dalam kalangan masyarakat Perlis sejak awal abad ke-20.

Fungsi dan Peranan

Baju Kebaya Perlis bukan sekadar busana harian wanita Melayu Perlis pada masa lalu, tetapi turut memainkan peranan penting dalam konteks sosial, adat, dan identiti negeri. Ia digunakan dalam pelbagai situasi yang berbeza, sama ada dalam kehidupan seharian mahupun acara rasmi dan adat. Berikut merupakan fungsi dan peranan utama Baju Kebaya Perlis:

Pakaian Istiadat dan Majlis Rasmi Istana

Sejak zaman pemerintahan Raja Syed Alwi (1904–1943), Baju Kebaya Perlis dikenakan oleh golongan istana dan bangsawan dalam majlis rasmi seperti kenduri diraja, sambutan perayaan dan acara penyambutan tetamu kehormat di istana. Reka bentuknya yang kemas dan sopan menjadikannya sesuai untuk acara berprotokol.

Busana Golongan Bangsawan dan Berstatus Tinggi

Pada era awal abad ke-20, Kebaya Perlis menjadi lambang kedudukan sosial wanita bangsawan dan kerabat diraja. Ia dipakai sebagai pakaian harian rasmi atau pakaian keluar rumah oleh golongan berstatus tinggi berbanding rakyat biasa yang memakai Baju Kurung Perlis. Namun kini, busana ini telah diguna pakai oleh golongan rakyat biasa sebagai satu bentuk perkembangan budaya tekstil di Perlis.

Pakaian untuk Majlis Keraian dan Perayaan Hari Raya

Kebaya ini juga digunakan dalam majlis-majlis adat seperti kenduri, pertunangan dan perkahwinan yang menjadi pilihan banyak wanita-wanita di Perli malahan di seluruh Malaysia. Malahan, jenis Kebaya Perlis ini juga sering menjadi pilihan ketika menjelang Hari Raya Aidilfitri. Dalam konteks ini, ia bukan sekadar pakaian cantik, tetapi pakaian formal yang sesuai dengan norma dan adat masyarakat Melayu Perlis.

Pakaian Harian Wanita Beradat (Versi Ringkas atau Sederhana)

Versi Kebaya Perlis yang lebih sederhana turut dipakai oleh wanita tempatan sebagai pakaian harian, khususnya dalam urusan rumah tangga atau kunjungan ke rumah jiran. Reka bentuknya yang longgar dan selesa menjadikannya praktikal untuk kegunaan seharian.

Identiti Warisan Budaya Negeri Perlis

Kebaya Perlis diiktiraf sebagai pakaian tradisional rasmi negeri Perlis, dan masih dipakai dalam program kebudayaan, persembahan warisan, serta sambutan Hari Kebangsaan dan Hari Keputeraan Raja Perlis. Ia berfungsi sebagai simbol warisan tekstil yang membezakan Perlis daripada negeri-negeri Melayu lain di utara Semenanjung Malaysia.

Pakaian Rasmi Pegawai dan Kakitangan Wanita di Negeri Perlis

Dalam konteks moden, Kebaya Perlis turut dijadikan pakaian rasmi bagi pegawai wanita di jabatan kerajaan negeri, sekolah, dan institusi tempatan semasa sambutan hari kebesaran atau upacara rasmi negeri.

Sumber Kajian dan Dokumentasi Warisan Tekstil Melayu

Baju Kebaya Perlis turut berperanan sebagai bahan rujukan penting dalam kajian seni reka tekstil tradisional Melayu, khususnya bagi pelajar dan penyelidik bidang warisan busana, kerana rekaannya mengekalkan struktur asal kebaya klasik dengan pengubahsuaian tempatan yang unik.

Busana/ Aksesori

Aksesori memainkan peranan penting dalam melengkapkan penampilan Baju Kebaya Perlis, terutamanya bagi wanita golongan bangsawan dan istana pada zaman dahulu. Aksesori bukan sahaja berfungsi sebagai hiasan, tetapi juga membantu mengemaskan struktur busana agar kelihatan rapi dan terletak kemas pada tubuh pemakai. Antara aksesori utama yang digunakan bersama Baju Kebaya Perlis ialah:

Kerongsang (Tiga Serangkai atau Menyerong)

Kerongsang merupakan aksesori paling penting dan menjadi identiti utama dalam pemakaian Kebaya Perlis. Ia digunakan untuk mengikat bahagian hadapan baju supaya lipatan kebaya tidak terbuka. Keunikan kerongsang Kebaya Perlis ialah susunannya yang diletakkan secara menyerong di atas lipatan hadapan baju, bukan secara menegak seperti kebaya biasa.
Terdapat dua variasi cara pemakaian:

Versi pertama: Bahagian hadapan baju mempunyai lipatan yang jelas, dan kerongsang disemat di atas lipatan tersebut.

Versi kedua: Lipatan hadapan ditindih terus tanpa lipatan tambahan, dan kerongsang tetap diletakkan menyerong sebagai hiasan utama.
Kerongsang ini biasanya diperbuat daripada emas, suasa, atau perak dengan ukiran halus bermotif bunga, dan terdiri daripada tiga bahagian (kerongsang tiga serangkai).

Anting-Anting / Subang

Anting-anting dipakai sebagai perhiasan telinga dan kebiasaannya diperbuat daripada emas atau perak. Reka bentuknya ringkas tetapi halus, menampilkan motif flora seperti bunga tanjung atau daun paku yang biasa digunakan dalam seni logam Melayu utara.

Rantai Leher

Rantai emas atau perak digunakan untuk melengkapkan penampilan bahagian leher. Ia dipilih dengan rekaan sederhana agar tidak menenggelamkan keindahan kerongsang yang menjadi tumpuan utama pada bahagian dada.

Gelang dan Cincin

Gelang tangan dipakai satu atau dua utas di pergelangan tangan, lazimnya daripada emas atau perak, manakala cincin dikenakan di jari manis atau tengah. Kedua-duanya berperanan menambah seri tanpa menjejaskan kesederhanaan busana.

Cucuk Sanggul dan Bunga Rambut

Rambut wanita Perlis pada zaman dahulu disanggul tinggi di bahagian belakang kepala dan dihias dengan cucuk sanggul lemas atau perak dan digunakan bersamaan dengan bunga melur tiruan atau bunga ros. Hiasan ini sering digunakan dalam majlis keraian atau persembahan kebudayaan.

Selendang atau Tudung Labuh

Untuk tujuan menutup kepala dan bahu, wanita Perlis memakai selendang nipis yang diperbuat daripada kain sifon, kasa atau voile. Warna selendang disesuaikan dengan warna kebaya dan kain sarung agar tampil serasi dan sopan.

Peralatan/ Bahan-Bahan

Baju Kebaya Perlis dihasilkan menggunakan bahan yang berbeza mengikut zaman, bergantung kepada fungsi pemakaian, status sosial pemakai, serta ketersediaan fabrik pada masa tersebut. Secara umum, material yang digunakan perlu lembut, tidak terlalu tebal, dan mudah diseterika agar potongan kebaya kelihatan kemas dan “terletak” di badan. Berikut ialah perbandingan antara material tradisional dahulu dan material moden masa kini yang digunakan dalam pembuatan Kebaya Perlis:

Material Tradisional (Sebelum Tahun 1930-an hingga 1950-an)

Kain Kapas (Cotton Tradisional)

Digunakan secara meluas kerana sifatnya yang ringan, mudah dijahit, dan sesuai dengan iklim panas lembap. Kapas tradisional memberi kesan lembut pada kulit dan menjadikan baju selesa untuk dipakai seharian.

Kain Kasarubia

Ini merupakan material khas yang digunakan untuk membuat Baju Kebaya Perlis golongan bangsawan. Kasarubia pada masa dahulu mempunyai tekstur sedikit kasar di luar tetapi lembut di bahagian dalam, menjadikannya kelihatan tebal namun selesa dipakai. Jenis kain ini agak jarang diperoleh kini dan sering dianggap antara kain warisan yang bernilai tinggi.

Kain Sutera dan Baldu (untuk golongan istana)

Bagi kebaya istiadat atau majlis diraja, kain sutera dan baldu digunakan kerana tampil lebih mewah. Kain ini biasanya dihias dengan sulaman tangan atau labuci halus di hujung lengan dan tepi kebaya.

Material Moden (Selepas 1960-an hingga Kini)

Kain Cotton Moden (Cotton Tebal atau Stretch Cotton)

Versi moden cotton kini lebih tebal dan tahan lasak berbanding versi lama. Ia tidak jarang dan mudah diseterika, menjadikannya pilihan utama untuk pakaian rasmi dan harian.

Kain Linen atau Polyester Campuran

Bahan ini digunakan kerana mudah dijaga, tidak mudah renyuk, dan lebih tahan lama. Ia banyak digunakan dalam penghasilan kebaya untuk kegunaan sekolah, pejabat atau acara formal kerajaan negeri.

Kain Satin dan Chiffon

Satin dan chiffon menjadi pilihan popular untuk versi kebaya moden kerana memberikan kesan beralun dan kilauan lembut. Ia sering digunakan untuk majlis rasmi, persembahan kebudayaan, dan sambutan Majlis Diraja Perlis.

Kain Songket dan Batik (Sebagai Kain Sarung)

Walaupun bukan sebahagian daripada baju itu sendiri, kain sarung yang dipadankan dengan Kebaya Perlis lazimnya dibuat daripada kain songket bunga tabur atau batik corak flora kecil. Corak ini menyerlahkan keindahan busana tanpa menjejaskan keaslian rekaannya.

Ciri Umum Pemilihan Material

Kain yang digunakan mesti lembut, ringan, dan mudah dibentuk, agar kebaya dapat “terletak” kemas di badan tanpa kelihatan keras.
Fabrik tidak terlalu tebal bagi memastikan keselesaan di iklim tropika Perlis.
Warna yang dipilih lazimnya warna lembut seperti putih, krim, biru muda, hijau atau merah jambu, sesuai dengan cita rasa masyarakat utara yang sederhana tetapi kemas.

Kaedah / Cara Penyediaan/ Cara Persembahan

Pemakaian Baju Kebaya Perlis memerlukan ketelitian agar susunan lipatan, kedudukan kerongsang, dan keseluruhan bentuk busana kelihatan kemas serta mengekalkan ciri tradisionalnya. Walaupun reka bentuk asasnya agak ringkas, kaedah pemakaian yang betul penting bagi memastikan kebaya terletak elok di badan dan menyerlahkan potongan aslinya. Berikut ialah langkah-langkah asas dan kaedah pemakaian Baju Kebaya Perlis

Langkah 1: Memakai Kain Sarung (Bahagian Bawah)

Kain sarung digunakan sebagai bahagian bawah, lazimnya daripada kain songket bunga tabur atau batik bercorak halus.
Kain dililit pada pinggang dengan lipatan di bahagian hadapan (lipatan bertindih atau “wiron”) yang menghadap ke kanan pemakai.
Lipatan hendaklah lurus dan rapi supaya seimbang dengan garis tengah kebaya.
Kain disemat dengan peniti halus atau bengkung kecil di bahagian dalam untuk memastikan lilitan tidak longgar.
Panjang kain disesuaikan sehingga paras buku lali bagi memudahkan pergerakan dan mengekalkan kesopanan.

Langkah 2: Menyarung Baju Kebaya Perlis (Bahagian Atas)

Baju kebaya disarung dari bahu hingga ke bawah punggung atau separas lutut, bergantung kepada potongan.
Pastikan bahagian kekek di sisi dan pesak di hadapan terletak kemas agar bentuk baju tidak berkedut.
Lengan baju hendaklah berada pada paras pergelangan tangan, dengan bahagian hujung lengan diseterika lurus.
Bagi baju kebaya tradisional, fabrik yang lembut seperti Kasarubia atau kapas membantu baju terletak elok pada tubuh tanpa perlu dijahit terlalu ketat.

Langkah 3: Menyemat Kerongsang (Bahagian Dada)

Bahagian hadapan kebaya dilipat sama ada secara lipatan bertindih atau lipatan rata tanpa belahan.
Kerongsang tiga serangkai disemat secara menyerong dari atas ke bawah di bahagian dada, bermula berhampiran kolar hingga ke pertengahan perut.
Pastikan kedudukan kerongsang tidak terlalu rapat atau terlalu longgar supaya lipatan kebaya kekal tertutup rapi.
Kerongsang menjadi tumpuan utama penampilan, maka susunannya harus simetri dan seimbang dengan bentuk badan.

Langkah 4: Menyempurnakan Penampilan

Selendang atau tudung labuh boleh diselempangkan di bahu atau disarung ke kepala bagi melengkapkan gaya tradisional.
Aksesori tambahan seperti anting-anting, rantai, gelang, dan cincin dipakai mengikut kesesuaian acara.
Kasut bertumit rendah atau selipar berlabuci biasanya dipakai untuk majlis rasmi, manakala bagi majlis kasual, kasut bertutup sederhana digunakan.
Penampilan keseluruhan perlu kemas — baju diseterika, lipatan kain seimbang, dan warna aksesori disesuaikan dengan warna kebaya dan kain sarung.

Ciri Khas Pemakaian Tradisional Perlis

Kebaya Perlis tidak mempunyai belahan di bahu, menjadikannya lebih mudah disarung berbanding kebaya moden.
Bahagian belakangnya menyerupai baju kurung dan tidak mempunyai tulang, mengekalkan bentuk longgar dan selesa.
Gaya pemakaian ini menjadikannya sesuai untuk semua bentuk badan, termasuk wanita bersaiz besar, tanpa mengubah struktur asal busana.

Secara keseluruhannya, kaedah pemakaian Baju Kebaya Perlis menonjolkan kekemasan jahitan dan keseragaman bentuk antara kain, kebaya, dan aksesori. Pemakaian yang betul memastikan kebaya ini bukan sahaja kelihatan cantik, tetapi juga mengekalkan keaslian reka bentuknya seperti yang diwarisi sejak zaman pemerintahan Raja Syed Alwi pada awal abad ke-20.

Sumber Rujukan

Bahan Bacaan

Ahmad, H., Zain, M., Haimi, D. Z., Mohd Tajuddin, R., & Mohamad Ba’ai, N. (2015). Analisis kandungan rupa bentuk fesyen pakaian Melayu di Malaysia.

Hussin, H., Nawawi, N. M., & Haji Mohamed, A. (2013). Evolusi dan tipologi pakaian wanita Melayu di Semenanjung Malaysia. Bangi: Institut Alam & Tamadun Melayu (ATMA), Universiti Kebangsaan Malaysia.

Ismail, S. Z. (2009). Konsep adat pakaian cara Melayu: Sentuhan tenunan dalam busana Melayu.

Baju kurung dan kebaya Perlis. Laman Web Rasmi Geopark Perlis. https://geopark.perlis.gov.my/tour-item/baju-kurung-dan-kebaya-perlis/

Mohd Amin, N. (2023). Kebaya in the Nusantara archipelago. eLingua, 2.

Ramli, I. (1994). Adat istana di Perlis. Jurnal Warisan Indera Kayangan, 1–6.

Sahad, M. N., Abdullah, S., Jamaluddin, J., & Abdullah, S. (n.d.). Warisan adat istiadat sambutan Hari Keputeraan Raja Perlis: Antara budaya dan agama.

Yusof, Z., Nawawi, N. M., & Aris, A. (2018, June). Malay kebaya: The history and influences of other silhouette. In Proceedings of the Art and Design International Conference (AnDIC 2016) (pp. 445–452). Singapore: Springer Singapore.