Gerbang Maklumat Seni Budaya
Selami dunia seni dan budaya yang penuh warna-warni! Dari warisan tradisional hingga karya kontemporari, temui keunikan yang mencerminkan identiti dan jati diri bangsa
CONGKAK
Permainan Tradisional
Fakulti Muzik dan Seni Persembahan, Universiti Pendidikan Sultan Idris
Gambar
5
Video
tiada
Pelawat Hari ini
8
Jumlah Pelawat
8
Pengenalan dan sejarah
Congkak merupakan salah satu permainan tradisional yang sangat sinonim dengan masyarakat Melayu di Malaysia dan masih kekal dimainkan hingga ke hari ini. Selain itu, congkak turut mendapat tempat di negara-negara Nusantara seperti Indonesia, Singapura, Brunei, dan Filipina, menjadikannya warisan budaya yang dikongsi serantau. Permainan ini tergolong dalam keluarga permainan “Mancala”, iaitu permainan papan berasaskan strategi dan pengiraan menggunakan biji kecil atau guli.
Asal-usul congkak dipercayai bermula di dunia Afrika atau Arab, sebelum tersebar luas ke seluruh dunia. Bukti arkeologi tertua menunjukkan bahawa bentuk awal permainan ini telah wujud sejak 5000 hingga 7000 SM, apabila ahli arkeologi menemui kepingan batu kapur dengan dua deretan lubang selari di kawasan yang kini dikenali sebagai Jordan. Dari Timur Tengah, permainan ini berkembang ke Afrika, sebelum dibawa ke Asia Tenggara melalui pedagang-pedagang Arab yang aktif berdagang di rantau ini. Di Alam Melayu, khususnya Melaka, congkak dipercayai berkembang pesat kerana negeri tersebut merupakan pusat perdagangan antarabangsa yang penting pada abad ke-15.
Nama “congkak” berasal daripada perkataan Melayu congak yang bermaksud “pengiraan mental”. Hal ini jelas mencerminkan sifat permainan ini yang menuntut kebijaksanaan, kecekapan membuat congakan, serta strategi pengiraan pantas. Di Malaysia, congkak bukan sahaja popular dalam kalangan orang Melayu, tetapi juga mendapat sambutan daripada komuniti peranakan India dan Baba Nyonya di Melaka. Pada zaman silam, congkak mempunyai dimensi sosial yang berbeza: golongan istana menggunakan papan congkak berukir indah daripada kayu mewah sebagai lambang status, manakala rakyat jelata hanya mengorek lubang di tanah dan menggunakan batu kecil atau biji-bijian sebagai buah congkak.
Pengaruh congkak juga merentasi sempadan dunia. Di Kepulauan Karibia, permainan ini dikenali sebagai “Warri” Atau “Awari,” dipercayai dibawa melalui perdagangan hamba. Di Indonesia, congkak dinamakan “Congklak”, manakala di Filipina ia dikenali sebagai “Sungka”. Meskipun terdapat variasi dalam bentuk papan dan peraturan, asas permainan tetap sama iaitu berasaskan strategi mengisi lubang papan dengan biji congkak.
Dari segi peralatan, congkak di Malaysia melibatkan dua komponen utama, iaitu papan congkak dan buah congkak. Papan congkak lazimnya berbentuk seperti sampan yang memanjang dan diperbuat daripada kayu keras seperti cengal atau merbau. Ia mempunyai lubang-lubang kecil yang disebut “kampung” serta dua lubang besar di hujung yang dikenali sebagai “rumah” atau “ibu”. Terdapat variasi papan congkak dengan lima, tujuh, atau sembilan lubang kampung, namun versi tujuh lubang paling banyak digunakan di Malaysia. Panjang papan congkak biasanya sekitar 80 sentimeter dengan lebar kira-kira 18 sentimeter, sesuai untuk dimainkan di lantai atau meja. Buah congkak pula boleh berupa guli kaca, buah saga merah, biji getah, atau apa sahaja objek kecil berbentuk bulat. Secara tradisi, setiap lubang kampung akan diisi dengan bilangan buah congkak yang sama (kebiasaannya tujuh biji setiap satu) sebelum permainan dimulakan.
Kesimpulannya, congkak bukan sahaja berakar umbi daripada sejarah panjang dunia, malah ia telah berkembang menjadi warisan budaya penting di Malaysia, mencerminkan identiti, kreativiti, serta daya intelektual masyarakat Melayu. Hari ini, congkak terus dimainkan sebagai hiburan rakyat, warisan pendidikan, dan simbol identiti budaya yang diwarisi turun-temurun.
Congkak bukan sahaja berperanan sebagai sebuah permainan tradisional yang menjadi hiburan rakyat, tetapi ia juga mempunyai nilai pendidikan, sosial, dan budaya yang mendalam dalam kehidupan masyarakat Melayu tradisional. Dari segi pendidikan, permainan ini melatih kanak-kanak untuk berfikir secara logik, membuat congakan mental, serta mengasah kemahiran matematik asas seperti tambah, tolak, dan perkongsian. Pemain yang mahir congak akan lebih mudah menyusun strategi, mengawal pergerakan buah, dan seterusnya memperoleh lebih banyak mata, menjadikan congkak sebagai medium latihan minda yang berkesan.
Dari sudut sosial, congkak berfungsi sebagai medium interaksi dan penghubung silaturahim dalam kalangan keluarga dan komuniti. Ia sering dimainkan secara santai di halaman rumah, balai desa, atau ketika majlis keramaian, sekali gus mewujudkan suasana mesra dan mengeratkan hubungan antara generasi. Permainan ini juga menekankan nilai seperti kesabaran dan ketelitian kerana pemain perlu bijak merancang langkah sambil menghormati giliran lawan.
Selain itu, congkak juga memiliki peranan budaya dan simbolik. Di istana Melayu pada zaman silam, congkak bukan sekadar permainan, tetapi turut dijadikan simbol status apabila papan congkak dihasilkan daripada kayu mewah dengan ukiran halus, berbeza dengan permainan rakyat jelata yang hanya menggunakan lubang di tanah. Keadaan ini memperlihatkan congkak sebagai sebahagian daripada hierarki sosial dan estetika budaya. Pada masa kini, congkak terus memainkan peranan penting sebagai warisan kebudayaan yang diwarisi turun-temurun. Ia sering dipersembahkan dalam festival kebudayaan, pameran warisan, dan pertandingan permainan tradisional, menjadikan congkak sebagai lambang identiti bangsa Melayu dan khazanah budaya negara.
Dari perspektif global, congkak berperanan sebagai alat diplomasi budaya yang memperkenalkan keunikan warisan Melayu kepada dunia. Kehadirannya dalam program pendidikan, muzium interaktif, dan aktiviti pelancongan budaya membuktikan bahawa congkak bukan sahaja relevan pada zaman lampau, tetapi juga terus berfungsi dalam konteks moden. Justeru, fungsi dan peranan congkak melampaui sekadar permainan rakyat; ia merupakan wahana pendidikan, simbol kebudayaan, dan jambatan sosial yang mencerminkan keutuhan serta keindahan warisan Melayu.
-
Peralatan utama dalam congkak ialah papan congkak dan biji congkak.
Papan congkak:
Biasanya diperbuat daripada kayu keras seperti kayu cengal atau merbau, berbentuk memanjang.
Terdapat dua deret lubang kecil (setiap deret mempunyai 7 atau 9 lubang, bergantung variasi) dan dua lubang besar di hujung papan yang dipanggil “rumah” atau “ibu”.
Biji congkak:
Digunakan guli kaca, buah saga, atau biji getah.
Setiap lubang kecil akan diisi dengan 7 biji (atau mengikut peraturan yang dipersetujui).
Permainan congkak dimainkan oleh dua orang pemain yang duduk berhadapan antara satu sama lain dengan papan congkak diletakkan di tengah. Papan congkak mempunyai deretan lubang kecil yang dikenali sebagai “kampung” dan dua lubang besar di hujung yang dipanggil “rumah” atau “ibu”. Rumah setiap pemain terletak di hujung kiri papan mengikut kedudukan masing-masing.
Penyediaan Permainan
Sebelum permainan dimulakan, setiap lubang kampung akan diisi dengan bilangan buah congkak yang sama, biasanya 7 biji (boleh juga 5 atau 9 bergantung kepada variasi). Lubang rumah dibiarkan kosong. Buah congkak boleh terdiri daripada guli kaca, buah saga, biji getah, atau batu kecil.
Permulaan Giliran
Permainan congkak dimulakan dengan kedua-dua pemain mengambil semua buah daripada salah satu kampung di kawasan masing-masing secara serentak. Buah-buah tersebut diagihkan satu persatu ke dalam lubang kampung berikutnya menurut arah pusingan jam, termasuk ke dalam rumah sendiri tetapi tidak ke dalam rumah lawan. Pemain akan terus mengagihkan buah sehingga buah terakhir jatuh.
Peraturan Khas Pergerakan
Mati (berhenti): Jika buah terakhir jatuh ke dalam lubang kosong di kawasan sendiri, giliran pemain dianggap tamat atau “mati”.
Tembak (makan buah lawan): Sekiranya pemain membuat satu pusingan penuh, iaitu selepas melepasi rumah sendiri dan kembali ke kawasan sendiri, lalu buah terakhir jatuh pada lubang kosong di kawasan sendiri, maka pemain berhak “menembak”. Dalam situasi ini, pemain boleh mengambil semua buah yang terdapat di kampung lawan yang terletak bertentangan dengan kampung kosong tersebut.
Giliran tambahan: Jika buah terakhir jatuh di dalam rumah sendiri, pemain mendapat peluang untuk memulakan giliran tambahan dengan mengambil buah dari mana-mana kampung di kawasan sendiri yang masih berisi.
Mati di kawasan lawan: Jika buah terakhir jatuh pada kampung kosong di kawasan lawan, giliran tamat serta-merta, tanpa sebarang hasil.
Peraturan Umum Permainan
Sekiranya giliran seorang pemain tiba tetapi tiada sebarang buah di kampungnya, maka giliran tersebut secara automatik berpindah kepada pihak lawan.
Setelah tamat pusingan pertama, setiap pemain mengisi semula kampung dengan buah congkak yang ada dalam rumah masing-masing. Jika ada kampung yang tidak mencukupi buah untuk diisi, kampung tersebut dianggap “terbakar” dan tidak boleh digunakan dalam pusingan berikutnya.
Penentuan Pemenang
Permainan congkak berterusan sehingga salah seorang pemain tidak lagi memiliki buah yang mencukupi untuk diisi ke dalam walau satu kampung sekalipun. Pada akhir permainan, buah congkak dalam rumah masing-masing dikira. Pemain dengan bilangan buah congkak terbanyak di rumahnya akan diisytiharkan sebagai pemenang. Jika jumlah buah sama banyak, pemain yang mempunyai lebih banyak kampung terbakar dianggap kalah.
Perbezaan Peraturan dengan Permainan Seumpamanya
Meskipun congkak mempunyai persamaan dengan permainan lain yang berasaskan papan berlubang seperti Mancala di Afrika atau Sungka di Filipina, terdapat beberapa kelainan ketara. Perbezaan utama ialah cara permainan dimulakan iaitu setelah congkak bermula dengan kedua-dua pemain bermain serentak pada giliran pertama. Selain itu, arah pergerakan buah congkak dalam permainan ini adalah mengikut arah jam, berbeza dengan beberapa permainan serumpun lain yang bergerak melawan arah jam.
-
Sumber Rujukan
Bahan Bacaan
National Library Board Singapore. (n.d.). Congkak – Singapore. National Library Board. Retrieved from https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=7bedd52d-ff96-472d-b423-4dc6790e98c8
Wikipedia contributors. (2025, August). Southeast Asian mancala. In Wikipedia. Retrieved from https://en.wikipedia.org/wiki/Southeast_Asian_mancala
Ismail, I., & Yahaya, N. (2020). Enjoyment of learning basic math through Congkak game-based learning. ResearchGate. Retrieved from https://www.researchgate.net/publication/339164942_Enjoyment_of_Learning_Basic_Math_Through_Congkak_Game-Based_Learning
Erlina, Mastura, E., Herrera, L. A., & Norli, M. A. (2023). The effectiveness of the traditional Congklak game in developing fine motor skills in early childhood at the Kasih Bunda Kindergarten, South Aceh. Journal of Basic Education Research, 4(3), 146–155. https://doi.org/10.37251/jber.v4i3.866
Oh, H. K., & Mat Nayan, S. (2019). Jom main! (Let's play!): Promoting the values of Malaysia traditional children’s games through the media. Media Literacy and Academic Research Studies, 2(2), 52–55. Retrieved from https://www.mlar.sk/wp-content/uploads/2019/12/3_Oh_Hui_Kun.pdf
Regina. (n.d.). Congkak: Variations through design transformation. Scribd. Retrieved from https://www.scribd.com/document/416321732/107-1-253-1-10-20181203-pdf
Lokasi
Maklumat Perhubungan JKKN Negeri
Pegawai Kebudayaan
Jabatan Kebudayaan dan Kesenian Negara
Gunakan borang di bawah untuk berhubung terus dengan pihak Informan/Tokoh/Penyunting/Penyelidik. Kami akan membalas pertanyaan anda secepat mungkin!
