Permainan tradisional Hencang Buah Keras dimainkan sejak ratusan tahun yang lampau. Pada asalnya, permainan ini hanya dimainkan oleh golongan istana. Namun, ia kemudiannya diturunkan kepada golongan rakyat biasa sebagai permainan rakyat. Semasa permainan ini diadakan di kawasan istana, golongan istana dapat bercampur dengan golongan rakyat biasa dan ia memberi peluang kepada mereka untuk berkomunuikasi dan beramah-mesra. Permainan ini turut dipersembahkan bersama dengan tarian Gamelan, tarian Labi-Labi, tarian Inai, tarian Piring, silat dan Gendang Silat bagi menambahkan kemeriahan acara sambutan.
Bagi golongan istana, mereka tidak terlibat sebagai
penghencang buah keras. Penghencang-penghencang buah keras yang handal terdiri
daripada pendekar dari golongan rakyat biasa yang dipelihara oleh Sultan. Bagi
penghencang-penghencang buah keras yang handal, nama mereka akan menjadi
sebutan sebagai tokoh di sesuatu daerah ataupun negeri.
Permainan Hencang Buah Keras dibawa masuk ke negeri
Pahang oleh Keraing Aji (Tok Tuan) atau nama sebenarnya Kraeng Agang Jene
Muhammad Naziruddin. Beliau merupakan seorang bangsawan dan pahlawan Bugis dari
Makassar, Sulawesi, Indonesia. Orang-orang Bugis berhijrah ke Pahang setelah
Belanda menyerang dan menawan Makassar pada tahun 1669. Keraing Aji menentang
keras kemasukan Belanda dan turut berperang untuk menghalau penjajah bertapak
di Makassar. Oleh sebab penentangan ini, beliau telah ditangkap oleh kerajaan
Belanda bersama pengikut-pengikutnya dan dihukum buang negeri ke Capetown,
Afrika Selatan.
Dalam pelayaran ke Capetown, beliau dapat meloloskan diri
sehingga berjaya melarikan diri ke Muar, Johor. Dari Muar, beliau berpindah dan
menetap di Kota Tinggi, Johor. Tidak lama di situ, beliau belayar ke Endau,
Johor dan singgah di Endau untuk mengambil bekalan air bersih. Beliau meneruskan pelayaran sehingga sampai ke Telok
Kandang, Kampung Pulau Jawa, Pekan, Pahang. Oleh kerana merasakan ia sebuah
tempat yang selamat dan sesuai untuk dijadikan tempat berlindung, beliau
menetap di situ selama 10 tahun. Pada 1722, beliau berpindah dan membuka
penempatan baharu yang diberi nama Kampung Mengkasar, Pekan. Nama kampung ini
diambil sempena nama pengasasnya yang berasal daripada Makassar, Sulawesi,
Indonesia.
Penghijrahan orang-orang Bugis membawa pengaruh
kebudayaan dan kesenian dalam kehidupan masyarakat di negeri Pahang. Keraing
Aji yang juga dikenali dengan gelaran Tok Tuan telah memperkenalkan permainan
Hencang Buah Keras di Pekan sehingga permainan ini menjadi popular sebagai
salah satu permainan rakyat di negeri Pahang.
Jenis Buah Keras
a) Buah jantan – buah yang berbentuk hampir bulat. Buah
jenis ini jarang digunakan dalam permainan Hencang Buah Keras kerana ia jenis
buah yang ringan dan mempunyai isi yang rapuh.
b) Buah betina – buah ini mempunyai permukaan yang sama
leper. Ia menjadi pilihan utama dalam permainan Hencang Buah Keras kerana
permukaannya amat sesuai untuk digandingkan.
c) Buah gendong – buah yang berbentuk seperti telur ayam. Jenis ini jarang sekali digunakan dalam permainan kerana
bentuk dan permukaannya yang kurang sesuai.
Pemain-pemain dan penghencang
buah keras akan memakai pakaian kebangsaan baju Melayu lengkap, bersamping dan
bersongkok. Begitu juga apabila dimainkan di kawasan istana, pemain-pemain dan
penghencang-penghencang buah keras memakai pakaian yang sama. Oleh kerana
peredaran zaman, sekarang permainan ini
dimainkan dengan berpakaian busana Melayu lengkap bersamping dan
bertanjak.
FABRIK
Fabrik yang sering dipakai
oleh penghencang buah keras adalah kain jenis kapas atau kain tenun Pahang.
WARNA
Warna mengikut kegemaran
pemain-pemain dan penghencang-penghencang buah keras. Tidak ada keseragaman
warna dalam permainan ini.
Pengapit Buah Keras
Pengapit buah keras diperbuat
daripada kayu yang keras dan liat. Lazimnya kayu yang menjadi pilihan ialah
kayu dari pokok sena, merawan dan meranti. Terdapat dua lapisan kayu digunakan
dalam permainan hencang buah keras ini. Kayu di bahagian bawah dinamakan
‘penggalas’. Ia diperbuat daripada jenis kayu keras dan liat, manakala kayu di
bahagian atas pula dinamakan ‘pengapit’. Ia diperbuat daripada kayu nibung yang
mudah dilentur. Bahagian-bahagian penting pada pengapit buah keras disalut
dengan logam seperti tembaga dan timah.
Seterusnya, di bahagian tengah pengapit buah keras,
terdapat satu lubang yang disaluti tembaga. Lubang tersebut berfungsi untuk
meletakkan kedua-dua buah keras yang hendak diapit atau dilagakan. Buah keras
diletakkan dalam keadaan bertindih antara satu sama lain, iaitu satu di
bahagian atas dan satu lagi di bahagian bawah. Pengapit buah keras perlu
diletakkan dalam posisi yang betul supaya tidak patah atau pecah apabila
dihencang.
Permainan ini dimainkan antara dua pasukan yang terdiri
daripada dua orang penghencang. Ia juga boleh dimainkan antara
individu-individu. Menang atau kalah dalam permainan ini bergantung kepada
kekuatan atau kekerasan buah kerasnya. Bagi pihak yang menang, buah kerasnya
tidak pecah dan bagi pihak yang kalah, buah kerasnya akan pecah setelah
dihencang oleh penghencang buah keras.
BERBALOK ATAU BERBANDING
Kedua-dua pasukan atau kedua-dua pemain akan
bertukar-tukar buah keras yang hendak diapit atau dilagakan. Mereka akan memeriksa dengan terperinci buah keras antara
satu sama lain agar saiz buah keras sama sepadan untuk dilagakan. Jika terdapat
kecacatan kepada buah-buah keras tersebut atau tidak seimbang, pemain perlu
menukarkan dengan buah keras yang lain. Mereka juga akan memeriksa dengan
teliti kerana dibimbangi terdapat unsur-unsur penipuan dilakukan.
UNDIAN
Setelah
kedua-dua pihak bersetuju, undian akan dijalankan dengan cara melambung buah
keras bagi menentukan di pihak mana buah keras tersebut akan diletakkan, sama
ada di bahagian atas atau di bahagian bawah di dalam pengapit dan pengalas
pelapik laga buah keras.
Lambungan dilakukan dengan memegang kedua-dua buah keras dalam genggaman tangan kanan dan kiri, kemudian digoncang dan dilemparkan ke atas tanah. Buah keras yang jatuh terlentang akan diletakkan di bahagian bawah manakala buah keras yang jatuh terlungkup akan diletakkan di bahagian atas.
Pemain-pemain selalunya berharap agar buah keras mereka diundi dan jatuh terlentang dan diletakkan di bahagian sebelah bawah kerana lazimnya buah keras yang diletakkan di sebelah bawah tidak pecah dan akan memenang permainan tersebut.
Undian juga
dijalankan dengan cara meletakkan buah keras ke dalam sekoi, digoncang dan
dicurah ke dalam nyiru. Undian begini dilakukan di Kampung Padang Rumbia, Pekan
di awal tahun 1960-an. Mengikut peraturan yang ditetapkan, buah keras yang
terlentang diletakkan di bahagian bawah dan yang terlungkup diletakkan di
bahagian atas pengapit dan pengalas buah keras.
MEMASANG
Memasang adalah proses memasukkan kedua-dua buah keras
yang hendak diapit atau dilagakan ke dalam pengapit buah keras. Setelah
dimasukkan pelapik secukupnya barulah kedua-dua buah keras itu diletakkan dalam
keadaan menindih antara satu sama lain, yang mana bahagian dada buah keras
ditemukan dengan bahagian dada buah keras yang di bahagian bawah dan atas.
Setelah kedua-dua pihak berpuas hati, besi penahan dipasang atau dikunci di
bahagian hujung pengapit tersebut. Sekiranya ada pihak yang tidak berpuas hati kerana
buah-buah keras tidak digandingkan dengan betul, besi penahan terpaksa dibuka
dan buah keras itu akan digandingkan semula.
Setelah kedua-dua pihak bersedia, penghencang buah keras
akan melaksanakan tugas dengan menghentak bahagian tengah pengapit buah keras
dengan berlangkah silat, iaitu membawa langkah tiga gaya tersendiri dengan
menggunakan kekuatan kaki dan tumit. Penghencang akan menghencang dengan
sepenuh tenaga disertakan dengan tempik soraknya. Penghencang buah keras juga
boleh menggayakan pelbagai langkah, gerak dan tari dalam ilmu persilatan mereka
sebelum menghencang, kerana mereka akan memperagakan identiti perguruan mereka
kepada umum. Secara tidak langsung masyarakat dapat mengetahui bahawa
penghencang buah keras itu datang daripada perguruan Seni Silat Cekak, Seni
Silat Terlak, Seni Silat Pulut, Seni Silat Pencak, Seni Silat Sendeng dan
sebagainya.
Sekiranya buah keras di bahagian atas pecah, ia dipanggil
‘menyambut’ dan sekiranya buah keras di bahagian bawah pecah ia dipanggil
‘menyelam’. Manakala sekiranya kedua-dua buah keras itu pecah ia dipanggil
‘baloi’. Penghencang akan dipersalahkan jika kedua-dua buah keras itu baloi.
Seterusnya jika kedua-dua buah keras itu tidak pecah pula ia dipanggil
‘galang’. Jika galang berlaku, penghencang lain akan menggantikan tempat
penghencang sebelum ini. Sekiranya berlaku galang sekali lagi, penghencang itu
akan digantikan sekali lagi dengan penghencang baharu. Penghencang itu juga
akan disalahkan dan dianggap sebagai kurang berkemahiran, kurang bertenaga atau
kurang persediaan mental dan fizikal untuk bertanding.
Nilai estetika permainan ini terletak pada peranan
penghencang buah keras. Hal ini kerana mereka menggayakan pelbagai tari, gerak
dan langkah seni silat untuk menghencang buah keras. Ia menunjukkan bahawa seni
silat adalah salah satu elemen yang tidak dapat dipisahkan dalam permainan
tradisional oleh masyarakat Melayu di negara ini.
PENYEDIAAN BUAH KERAS
Buah keras yang hendak digunakan dalam permainan
hendaklah dipilih daripada jenis pokok yang berbaka baik. Pelbagai cara dilakukan untuk menjadikan buah keras itu
tahan lasak agar tidak mudah pecah apabila dilagakan.
Terdapat dua cara dilakukan agar buah keras tidak mudah
pecah dan tahan lasak:
i.
Buah keras akan
direndam terlebih dahulu di dalam air lembah (air bertakung yang mengalir dari
dapur rumah semasa membasuh pinggan atau selepas aktiviti kerja rumah yang
lain). Ia perlu direndam selama beberapa hari sehingga warnanya bertukar hitam.
Setelah melalui proses ini, buah keras akan dicuci dan disimpan sebelum
dimainkan.
ii. Buah keras akan direndam terlebih dahulu dalam air buah
asam gelugur selama seminggu. Ia kemudiannya akan dibersihkan dan dijemur
sehingga kering di tempat yang teduh. Setelah kering, buah ini akan digoreng
bersama pasir dengan api yang sederhana agar buah tidak pecah. Selain itu, ia
juga boleh dipanggang bagi tujuan yang sama. Setelah buah keras itu sejuk, ia
akan disapu dengan manisan kabung. Setelah mengalami proses tersebut, warna
buah keras akan bertukar menjadi merah. Buah ini akan disimpan sebelum dimainkan.
Buah keras yang berlainan warna tidak dilagakan. Hanya
buah yang sama warna sahaja dilagakan. Buah berwarna hitam akan dilagakan
dengan buah berwarna hitam dan buah berwarna merah akan dilagakan dengan buah
berwarna merah. Pemain-pemain Hencang Buah Keras akan memberi pelbagai nama
atau gelaran pada buah-buah keras mereka. Ianya dijadikan sebagai permainan
psikologi bagi menggerunkan pihak lawan.
PENGALAS ATAU PELAPIK
Pengalas atau pelapik lazimnya disendalkan kepada
kedua-dua buah keras dengan bahan lembut seperti sabut kelapa, ijuk kabung,
kekabu dan kapas. Bahan-bahan ini perlu dibersihkan terlebih dahulu dan
bahagian jerami yang lembut sahaja akan digunakan.
Pengalas atau pelapik akan diletakkan dengan teliti ke
dalam lubang pengapit buah keras agar buah-buah keras yang akan dilagakan tidak
bergesel antara satu sama lain. Kedua-dua pihak yang bertanding mesti berpuas
hati dengan kedudukan buah-buah keras mereka setelah dimasukkan ke dalam
pengalas atau pelapik tadi.
Tuan Haji Asmat Bin Haji
Abdullah
Tuan Haji Asmat bin Haji
Abdullah atau juga dikenali sebagai Tok Empat Jid dilahirkan pada 15 Julai 1945
di Kampung Mengkasar, Pekan. Beliau bertitis keturunan keluarga Keraing Aji,
pengasas permainan Hencang Buah Keras. Beliau menyertai Askar Wataniah pada
tahun 1965 dan pernah bertugas di Kuala Kubu Bharu, Sikamat, Seremban, Baling,
Kota Samarahan dan Sri Aman di Sarawak. Setelah tamat berkhidmat dalam angkatan
tentera pada tahun 1975, beliau bekerja dengan Perbadanan Muzium Negeri Pahang
pada 15 Oktober 1976 dan bersara pada 15 Julai 2002. Beliau berpengalaman dalam
permainan Hencang Buah Keras sejak dari usia remaja dan sering menyertai
pertandingan permainan Hencang Buah Keras di Pekan.
Tuan Haji Salehuddin Bin
Yaacob
Tuan Haji Salehuddin bin
Yaacob dilahirkan pada 10 Oktober 1939 di Kampung Kandis, Chenor, Maran. Beliau
menyertai Askar Wataniah pada tahun 1964 dan pernah dihantar bertugas di
Kuching, Sarawak. Pada 1975, beliau diserapkan ke dalam pasukan peninjau dan
dihantar bertugas di sempadan Jeli, Kelantan dan Gerik, Perak. Beliau tamat perkhidmatan
dalam angkatan tentera pada tahun 1984 dengan pangkat Koperal. Beliau
berpengalaman dalam permainan Hencang Buah Keras sejak remaja dan sering
menyertai permainan Hencang Buah Keras di Chenor.
i. Bahan Bacaan
Norazit Selat. (1996). Pahang
dahulu dan sekarang. Pahang. Kuala Lumpur: Persatuan Muzium Malaysia.
Mazlan Hashim, Mohamad Fahmi Che Mit. (2020). Manuskrip Hencang Buah
Keras. Kuala Lumpur : Jabatan Kebudayaan dan Kesenian Negara (JKKN).
Mohd Mokhtar bin Bakar.
(2022). Ekspedisi Berakit Sungai Pahang 2002. Pahang : Perbadanan Kemajuan
Bukit Fraser (Pelancongan Pahang).
Muzium Pahang. (2022). Hencang Buah Keras: facebook: muat
turun pada 19 Januari 2022 daripada
https://ms-my.facebook.com/MuziumPahangOfficial/posts/255725163359000
Faces
of Pahang. (2019). Sejarah Dan Kebudayaan
Permainan Tradisi Pahang – Hencang Buah Keras: facebook:
muat turun pada 4 Januari 2019 daripada