Muzik merupakan salah satu cabang seni yang mempunyai kedudukan penting dalam tamadun manusia sejak zaman awal peradaban lagi. Dalam pelbagai masyarakat, muzik bukan sahaja hadir sebagai hiburan, tetapi juga mengisi ruang sakral, upacara ritual, dan perayaan rasmi yang menghubungkan manusia dengan kuasa spiritual atau institusi pemerintahan. Di rantau Alam Melayu, muzik berkembang seiring dengan perkembangan kerajaan dan kesultanan, sehingga menjadi salah satu simbol kekuasaan, identiti budaya, dan warisan istana. Hal ini memperlihatkan bahawa kedudukan muzik dalam masyarakat tradisional tidak pernah terpinggir atau dianggap remeh, sebaliknya memiliki martabat tinggi sebagai sebahagian daripada sistem budaya dan politik.

Dalam konteks dunia Melayu, salah satu tradisi muzik istana yang paling berpengaruh ialah Nobat. Nobat bukanlah muzik bagi golongan rakyat biasa, tetapi sebuah pancaragam istana yang mempunyai kedudukan eksklusif, kerana ia hanya dimainkan dalam lingkungan istana diraja. Ia diwarisi sejak lebih daripada 400 tahun yang lalu, menjadikan Nobat sebagai salah satu kesenian Melayu tertua yang masih wujud hingga kini. Tradisi Nobat masih dipelihara di beberapa negeri, khususnya Kedah, Perak, dan Kelantan, dengan Kedah dikenali sebagai negeri yang paling lama mengekalkan amalan ini secara berterusan. 

Nobat dianggap unik kerana ia hanya boleh dimainkan oleh pemuzik terpilih yang dikenali sebagai “Orang Kalur”. Keahlian mereka bukan berdasarkan bakat semata-mata, sebaliknya diwarisi secara turun-temurun daripada satu generasi ke generasi berikutnya. Pantang larang yang ketat mengelilingi muzik ini menjadikannya semakin eksklusif dan sarat dengan makna simbolik. Justeru, tidak menghairankan jika masyarakat umum hanya mengetahui Nobat melalui khabar atau cerita, manakala mereka yang tinggal di sekitar pusat kesultanan seperti Alor Setar atau Kuala Kangsar lebih akrab mendengar alunannya.

Dari sudut sejarah, terdapat pelbagai catatan yang menyentuh mengenai kewujudan Nobat di rantau ini. Menurut majalah “Malaya In History” keluaran Julai 1962, Nobat di Kedah sudah diketahui kewujudannya sejak lebih kurang empat abad lalu. Dalam karya agung “Sejarah Melayu” bertarikh sekitar tahun 1658, turut disebut bahawa pada zaman Sultan Muhammad Shah yang memerintah Melaka sekitar tahun 1435, muzik Nobat telah dimainkan di istana dan menjadi alat pancaragam istana ketika itu. Bahkan, menurut catatan tersebut, asal-usul Nobat dikaitkan dengan hadiah yang diberikan oleh permaisuri Bentan kepada raja pertama yang membuka Singapura, iaitu Sri Tri Buana. Hadiah itu dikatakan berupa Nobat, lalu sejak itu ia dimainkan di istana raja-raja Melayu.

Namun begitu, pengkaji moden lebih cenderung untuk menolak kaitan legenda tersebut dengan fakta sejarah. Pandangan kontemporari beranggapan bahawa cerita dalam Sejarah Melayu lebih berbentuk mitos dan simbolik, bukan catatan sejarah konkrit. Sebaliknya, teori yang lebih munasabah menyatakan bahawa Nobat diperkenalkan ke Tanah Melayu melalui pedagang Arab serta mubaligh Islam yang aktif berdagang dan menyebarkan agama sejak abad ke-13. Teori ini disokong oleh beberapa petunjuk penting, antaranya persamaan antara Nobat di Tanah Melayu dengan Naubat di India, yang dipercayai dibawa masuk oleh pedagang Arab berketurunan bangsawan ketika singgah berdagang. Tambahan pula, catatan sejarah menunjukkan bahawa not-not lagu Nobat (dikenali sebagai Dai) direkodkan menggunakan tulisan Jawi. Malah, waktu ia dimainkan sering bertepatan dengan waktu solat tertentu, iaitu Subuh, Maghrib, Isyak, serta pada hari Jumaat. Hubungan erat dengan tradisi Islam ini memberikan petunjuk jelas bahawa Nobat disebarkan ke Alam Melayu melalui jalur perdagangan dan jaringan kebudayaan Islam.

Asal-usul istilah Nobat juga mempunyai beberapa tafsiran yang berbeza. Pendapat pertama mengatakan bahawa perkataan Nobat berasal daripada bahasa Parsi, iaitu Naubat, yang bermaksud “Sembilan Jenis”. Istilah ini merujuk kepada pancaragam yang terdiri daripada sembilan alat muzik. Dalam tradisi Parsi dan India, Naubat dimainkan di istana sebagai simbol kuasa raja, lalu pengaruh ini dipercayai meresap masuk ke istana-istana Melayu. Pendapat kedua pula menegaskan bahawa Nobat berasal daripada perkataan Sanskrit “Nao-Bat”, yang membawa maksud “gabungan sembilan ragam bunyian”. Jika dilihat daripada bahasa Hindi atau Punjabi, perkataan “Nau” bermaksud sembilan, manakala “Bat” bermaksud ragam atau bunyi. Maka, Nobat dalam tafsiran ini membawa erti “ragam sembilan bunyian”, yang menunjukkan sifatnya sebagai pancaragam lengkap. Walaupun terdapat pelbagai pandangan, apa yang pasti, istilah Nobat menandakan pengaruh silang budaya daripada Parsi, India, Arab, dan Melayu, yang akhirnya membentuk identiti muzik istana yang kita kenali hari ini.

Kewujudan Nobat di Kedah turut dikaitkan dengan pembinaan sebuah bangunan khas, iaitu Balai Nobat. Balai ini merupakan salah satu bangunan awal yang didirikan di Bandar Alor Setar setelah bandar tersebut dibuka oleh Sultan Muhammad Jiwa Zainal Abidin Muazzam Shah (Sultan Kedah ke-19, memerintah 1710–1778). Balai Nobat berfungsi sebagai tempat penyimpanan rasmi alat-alat muzik Nobat ketika tidak digunakan. Selain Balai Nobat, beberapa bangunan utama lain turut dibina dalam tempoh itu, termasuk Istana Kota Setar, Balai Besar, dan Masjid Negeri. Rekod lama menunjukkan adanya gambar asas Balai Nobat, tetapi bentuk asalnya kurang jelas kerana ketiadaan catatan terperinci.

Bangunan ini mengalami beberapa kali pengubahsuaian:

• Zaman Sultan Ahmad Tajuddin Mukarram Shah (1854–1879): Balai Nobat diubahsuai menjadi bangunan lima tingkat yang diperbuat daripada kayu dengan atap zink.

• Zaman Sultan Abdul Hamid Halim Shah (1882–1943): Pada tahun 1906, Balai Nobat diperbaharui menjadi bangunan tiga tingkat yang lebih kukuh, diperbuat daripada batu dan logam, dengan mengekalkan bentuk asal. Ciri keislaman jelas kelihatan melalui penambahan kubah di puncaknya.

Menurut catatan sejarah, Balai Nobat yang kini masih berdiri dikatakan dibina pada tahun Hijrah 1325 (sekitar 1907 M), iaitu pada zaman pemerintahan Sultan Abdul Hamid Halim Shah. Sebelum kewujudan bangunan khusus ini, persembahan Nobat dipercayai dijalankan di anjung Istana Lama Sultan Kedah, iaitu di belakang Balai Besar. Malah, ada juga pandangan bahawa tempat paling awal Nobat dimainkan ialah sebuah bangunan kecil di kawasan Makam Langgar.

Selain itu, tradisi Nobat bukan sahaja menekankan alunan muzik yang berfungsi dalam adat istiadat diraja, tetapi juga memperlihatkan struktur organisasi yang rapi dalam kalangan pemainnya. Dalam setiap kumpulan Nobat, terdapat seorang ketua yang dikenali sebagai Penghulu atau dalam konteks Kedah digelar “Kalur Besar”. Kalur Besar memegang peranan penting sebagai penyelaras, memastikan setiap pemain Nobat menjalankan tugas dengan teratur. Beliau juga perlu menguasai kesemua alat muzik Nobat dan memahami peraturan permainan serta adat yang mengiringinya.

Selain Kalur Besar, terdapat juga “Kalur Kecil” yang biasanya mahir meniup serunai iaitu salah satu alat utama Nobat yang menghasilkan melodi utama. Pemain lain disebut sebagai “Orang Nobat” atau “Orang Kalur”, bergantung pada negeri. Di Kedah, istilah “orang Nobat” lebih kerap digunakan, manakala di Perak semua pemain dikenali sebagai “orang Kalur” dengan ketuanya digelar Datuk Seri Guna.

Secara tradisi, orang Nobat dan orang Kalur ini dianggap sebagai “Orang Raja”, iaitu golongan yang mempunyai kedudukan khas dalam hierarki istana. Mereka bukan sekadar pemuzik, tetapi juga penjaga alat-alat Nobat. Tugas mereka termasuk memastikan kebersihan, penjagaan, dan penyimpanan alat Nobat di Balai Nobat. Oleh kerana Nobat sarat dengan unsur keramat, hanya mereka yang diberi amanah sahajalah dibenarkan menyentuh serta memainkannya.

Lazimnya, para pemain Nobat dibahagikan kepada tiga kumpulan, dan setiap kumpulan terdiri daripada enam orang pemain. Mereka akan bergilir-gilir menjalankan tugasan mengikut jadual yang telah ditetapkan. Dalam persembahan, Tok Kalau atau Kalur Besar akan berperanan memegang Mahaguru (simbol kepimpinan muzik Nobat), manakala penghulu pula bertindak sebagai pengurus utama yang menjadi orang perantaraan antara pemain Nobat dengan pihak istana atau kerajaan negeri. Struktur ini memperlihatkan disiplin dan tatasusila tinggi dalam kalangan pemain Nobat, menjadikan ia bukan sekadar muzik, tetapi sebuah institusi yang berperanan besar dalam adat istiadat diraja.

Kesimpulannya, sejarah Nobat di Kedah dan rantau Alam Melayu menunjukkan bahawa ia merupakan satu bentuk kesenian istana yang berakar umbi daripada interaksi antara budaya tempatan dengan pengaruh luar, khususnya Parsi, India, dan Arab. Dari sebuah hadiah mitos dalam Sejarah Melayu hingga kepada sebuah tradisi muzik istana yang masih dikekalkan sehingga kini, Nobat memperlihatkan kesinambungan warisan sejarah yang bukan sahaja penting kepada negeri Kedah, tetapi juga kepada seluruh kebudayaan Melayu di Nusantara.