Maklumat Seni Budaya

Gerbang Maklumat Seni Budaya

Selami dunia seni dan budaya yang penuh warna-warni! Dari warisan tradisional hingga karya kontemporari, temui keunikan yang mencerminkan identiti dan jati diri bangsa

Terokai Seni Budaya

Gerbang Utama Seni BudayaGerbang Maklumat

BERTUNGKU

Perubatan Tradisional

fghgfhfdhfh

Gambar

7

Video

tiada

Pelawat Hari ini

4

Jumlah Pelawat

68

Pengenalan dan sejarah

Bertungku merupakan salah satu bentuk rawatan tradisional Melayu yang masih diamalkan sehingga hari ini, khususnya dalam kalangan wanita selepas bersalin. Tradisi ini telah diwarisi turun-temurun sejak ratusan tahun lalu dan menjadi sebahagian daripada amalan penjagaan kesihatan tradisional yang berfungsi memulihkan tenaga, melancarkan peredaran darah, serta membantu proses pengecutan rahim. Dalam konteks masyarakat Melayu, amalan bertungku bukan sahaja dilihat sebagai kaedah perawatan fizikal, tetapi juga melambangkan kesinambungan ilmu perubatan warisan yang berakar dalam budaya dan kepercayaan masyarakat. Walaupun lebih sinonim dengan tempoh berpantang, amalan ini tidak terbatas kepada wanita sahaja, bahkan turut diamalkan oleh lelaki atau sesiapa sahaja yang mengalami masalah kesihatan tertentu seperti lenguh otot, sakit sendi, dan kembung perut.

Dalam tradisi penjagaan ibu selepas bersalin, bertungku lazimnya dilakukan selepas bertangas dan proses membersihkan diri. Hal ini menunjukkan bahawa bertungku merupakan sebahagian daripada rangkaian amalan perawatan diri yang lebih luas dan sistematik dalam perubatan tradisional Melayu. Prosesnya bermula dengan penyediaan tungku, iaitu sebiji batu sungai atau batu pejal bersaiz sederhana yang dipanaskan terlebih dahulu. Setelah cukup panas, batu tersebut dibalut dengan kain tebal atau dilapisi dengan helaian daun herba tertentu, sebelum diulitkan pada anggota tubuh, khususnya di bahagian perut. Dari segi praktiknya, amalan ini dipercayai dapat menghindarkan kulit perut dan bahagian tubuh lain daripada menggeleber atau berkedut, selain mengurangkan rasa sakit akibat pengecutan rahim selepas melahirkan. Dengan meletakkan tungku panas pada bahagian tertentu tubuh, rasa tidak selesa dan kesakitan dapat dikurangkan, sekali gus mempercepatkan proses pemulihan.

Sejarah dan falsafah amalan bertungku pula berkait rapat dengan konsep keseimbangan unsur panas dan sejuk yang menjadi teras dalam perubatan tradisional Melayu. Konsep ini selari dengan falsafah perubatan Yunani dan Ayurveda yang menekankan keseimbangan humor tubuh sebagai asas kesihatan. Dalam masyarakat Melayu, panas dilihat sebagai tenaga yang mampu mengimbangi unsur sejuk dalam tubuh yang sering dikaitkan dengan kelemahan, penyakit, atau kelesuan. Oleh itu, bertungku bukan sekadar rawatan praktikal berasaskan haba, tetapi juga mengandungi makna simbolik dalam usaha mengembalikan harmoni tubuh dan semangat manusia. Amalan ini dapat dianggap sebagai sejenis fisioterapi tradisional berasaskan haba yang terbukti membantu merangsang peredaran darah, mempercepatkan penyembuhan, dan meningkatkan keselesaan tubuh.

Seiring dengan perkembangan zaman, fungsi bertungku turut berkembang melampaui rawatan selepas bersalin. Kini, ia diamalkan untuk tujuan kesihatan umum, terutamanya bagi melegakan otot yang tegang, membuang angin dalam badan, melancarkan aliran darah, serta menyegarkan tubuh yang lesu. Sesetengah wanita turut mengamalkan bertungku sebagai kaedah tradisional untuk mengurangkan senggugut atau ketidakselesaan semasa haid. Perkembangan fungsi ini membuktikan bahawa bertungku telah menyesuaikan dirinya dengan keperluan kesihatan masyarakat kontemporari, sekali gus mengekalkan relevansinya dalam dunia moden.

Selain itu, jenis tungku yang digunakan dalam amalan ini turut mengalami variasi. Bentuk paling tradisional ialah tungku batu sungai, yang dianggap lebih berkesan kerana dapat mengekalkan kehangatan untuk tempoh yang lebih lama serta dipercayai mampu menyerap khasiat daripada herba yang dibalut bersamanya. Dalam konteks perkhidmatan berpantang moden, penggunaan tungku besi semakin meluas kerana lebih praktikal dan mudah dikendalikan. Malah, terdapat juga inovasi baharu di mana tungku moden dilengkapi dengan fungsi tambahan seperti aromaterapi bagi meningkatkan keberkesanan rawatan. Evolusi ini menunjukkan bahawa meskipun bertungku berasal daripada tradisi lama, ia tetap mampu berkembang dan menyesuaikan diri dengan kehendak serta gaya hidup masyarakat masa kini tanpa menjejaskan nilai asalnya sebagai warisan perubatan tradisional.

Fungsi dan Peranan

Fungsi utama amalan bertungku adalah untuk memberikan haba panas secara langsung kepada bahagian tubuh tertentu dengan tujuan meningkatkan peredaran darah serta mengurangkan kesakitan. Dalam tradisi penjagaan kesihatan selepas bersalin, bertungku menjadi rawatan yang sangat penting kerana haba yang dipindahkan daripada tungku ke tubuh membantu mempercepatkan proses pemulihan. Kehangatan yang konsisten berfungsi merangsang aliran darah, melancarkan peredaran oksigen dan nutrien, serta mengaktifkan sistem tubuh yang lesu selepas proses kelahiran. Dari sudut fisiologi, terapi panas yang diamalkan ini sejajar dengan kaedah rawatan moden seperti “heat therapy” yang digunakan untuk mengendurkan otot, mengurangkan keradangan, serta memberi keselesaan kepada tubuh yang tegang.

Bagi wanita selepas bersalin

Salah satu peranan paling signifikan bertungku bagi wanita selepas bersalin ialah membantu proses pengecutan rahim. Haba panas yang diaplikasikan secara berterusan pada bahagian perut mendorong pengecutan otot rahim dengan lebih cepat, sekaligus mengembalikan organ reproduktif tersebut ke saiz asal. Dalam budaya Melayu, proses pengecutan rahim dianggap amat penting kerana ia bukan sahaja berkait rapat dengan kesihatan dalaman wanita, malah melambangkan pemulihan tenaga dan kekuatan selepas melalui pengalaman melahirkan anak. Dengan bertungku, wanita yang baru bersalin dapat mengurangkan risiko komplikasi seperti rahim kendur, pendarahan berlebihan, atau ketidakselesaan yang berpanjangan. Oleh itu, bertungku berfungsi bukan sahaja sebagai rawatan tradisional tetapi juga sebagai bentuk pencegahan terhadap masalah kesihatan pasca kelahiran.

Membuang angin dalam badan

Selain itu, bertungku juga berperanan penting dalam mengurangkan angin dalam badan. Dalam perspektif perubatan tradisional Melayu, kehadiran angin yang berlebihan sering dikaitkan dengan punca kepada rasa kembung, sakit perut, atau ketidakselesaan umum. Kehangatan daripada tungku yang diletakkan pada bahagian tubuh tertentu dipercayai dapat membantu melepaskan angin yang terperangkap, sekali gus memberikan rasa lega kepada individu. Fungsi ini menjadikan bertungku sebagai salah satu amalan rawatan yang relevan bukan sahaja kepada wanita selepas bersalin, tetapi juga kepada sesiapa sahaja yang berdepan masalah pencernaan atau gangguan badan akibat angin. Malah, dalam konteks moden, ramai yang melihat fungsi ini sebagai alternatif semula jadi untuk mengurangkan ketidakselesaan yang biasanya dirawat melalui ubat-ubatan moden.

Melancarkan aliran darah

Bertungku juga berfungsi dalam melancarkan aliran darah. Panas yang dipindahkan daripada tungku merangsang pembuluh darah untuk mengembang, yang seterusnya meningkatkan peredaran darah ke seluruh tubuh. Dalam konteks wanita selepas bersalin, hal ini amat penting kerana ia membantu mengelakkan pembekuan darah atau darah beku yang sering berlaku dalam tempoh nifas. Lancarnya peredaran darah juga mempercepatkan pembuangan sisa-sisa nifas dari rahim, sekali gus mengurangkan risiko jangkitan atau komplikasi kesihatan. Dari sudut perubatan moden, fungsi ini seiring dengan prinsip fisioterapi haba yang mampu merangsang metabolisme sel, mempercepatkan penyembuhan tisu, dan meningkatkan keberkesanan sistem imun tubuh.

Mengurangkan sakit otot dan sendi

Fungsi lain yang tidak kurang pentingnya ialah mengurangkan sakit otot dan sendi. Kehangatan yang dihasilkan oleh tungku bertindak sebagai terapi semula jadi bagi otot yang tegang, kaku, atau lenguh akibat kerja berat atau keletihan. Bagi wanita yang baru melahirkan anak, ketegangan otot sering berlaku akibat tekanan fizikal semasa proses bersalin, dan bertungku dapat memberikan kelegaan segera pada bahagian perut, pinggang, paha, serta betis. Begitu juga bagi individu lain yang mengalami masalah sakit sendi atau lenguh badan, bertungku menjadi rawatan pilihan yang mudah, murah, dan berkesan. Fungsi ini membuktikan bahawa bertungku tidak hanya relevan dalam konteks penjagaan ibu selepas bersalin, tetapi turut menyumbang kepada kesejahteraan fizikal masyarakat umum.

Penjagaan diri

Di samping fungsi kesihatan, bertungku juga mempunyai nilai simbolik sebagai satu bentuk penjagaan diri dalam budaya Melayu. Amalan ini memperlihatkan hubungan rapat antara tubuh manusia dengan alam semula jadi, khususnya melalui penggunaan bahan-bahan semula jadi seperti batu sungai, herba, dan kain balut tradisional. Ia juga mencerminkan falsafah hidup masyarakat Melayu yang menekankan keseimbangan antara tubuh, jiwa, dan persekitaran. Dengan itu, bertungku tidak hanya dilihat sebagai rawatan fizikal, tetapi juga sebagai manifestasi penghayatan budaya terhadap kesihatan holistik. Dalam hal ini, amalan bertungku meneguhkan identiti budaya dan warisan ilmu tradisional Melayu yang terus hidup meskipun berdepan dengan arus pemodenan.

Aspek komersial

Selain fungsi kesihatan dan simbolik, bertungku kini turut memainkan peranan penting dalam aspek komersial. Perkembangan industri kesihatan tradisional dan kecantikan moden menjadikan amalan bertungku sebagai salah satu tarikan utama dalam perkhidmatan spa dan pusat penjagaan selepas bersalin. Ramai pengusaha spa, pusat rawatan tradisional, dan bidan kampung memanfaatkan kaedah ini sebagai sumber rezeki yang berterusan.

Malah, permintaan tinggi daripada masyarakat bandar yang semakin kembali kepada rawatan berasaskan alam telah membuka peluang besar kepada industri bertungku untuk berkembang secara profesional. Fenomena ini bukan sahaja membantu memperkukuh kedudukan bertungku dalam landskap kesihatan moden, tetapi juga menyumbang kepada peningkatan ekonomi masyarakat luar bandar, terutamanya golongan wanita yang menjadi pengamal utama rawatan ini. Oleh itu, bertungku bukan sekadar warisan kesihatan tradisional, tetapi turut berfungsi sebagai pemangkin ekonomi yang menghubungkan tradisi dengan keperluan kontemporari.

Busana/ Aksesori

Peralatan/ Bahan-Bahan

Amalan bertungku menggunakan bahan-bahan semula jadi yang mempunyai fungsi khusus sama ada untuk menyimpan haba, mengawal tahap kepanasan, menyalurkan khasiat herba, ataupun memberi keselesaan kepada tubuh. Secara tradisi, bahan-bahan ini dibahagikan kepada empat komponen utama:

Batu

Batu merupakan bahan asas dan elemen terpenting dalam amalan bertungku. Batu sungai biasanya menjadi pilihan kerana sifatnya yang pejal, licin, dan mampu menyimpan haba untuk jangka masa yang panjang. Batu sungai juga tidak mudah pecah atau retak walaupun dipanaskan berulang kali. Dalam tradisi moden, ada juga penggunaan tungku besi, namun batu sungai dianggap lebih asli kerana mampu mengekalkan kepanasan yang stabil serta sesuai digunakan bersama herba balutan.

Kain Balut

Kain balut berfungsi melindungi kulit daripada kepanasan melampau batu yang baru dipanaskan. Biasanya kain tebal seperti kain kapas atau kain tradisional digunakan bagi memastikan haba dilepaskan secara perlahan dan sekata ke permukaan kulit. Selain itu, kain balut juga memudahkan pengendalian tungku ketika diulitkan pada tubuh, di samping menjadi lapisan pengikat bagi herba yang digunakan bersama batu.

Minyak Herba

Minyak herba digunakan sebagai pelengkap dalam rawatan bertungku. Minyak serai, minyak kelapa, atau minyak urut tradisional biasanya disapu pada bahagian tubuh sebelum proses bertungku dimulakan. Fungsinya ialah untuk melicinkan kulit, meningkatkan penyerapan haba, melegakan ketegangan otot, serta menambahkan kesan terapeutik. Minyak serai, misalnya, dipercayai dapat membuang angin dalam badan, manakala minyak kelapa memberi kelembutan dan kesegaran pada kulit. Dalam sesetengah amalan tradisional, minyak juga dijadikan medium pengalir haba yang lebih berkesan.

Bahan-bahan dalam Balutan

Selain batu dan kain, pelbagai jenis daun, herba, dan rempah turut digunakan dalam balutan tungku untuk meningkatkan kesan penyembuhan. Antara bahan utama ialah:

Daun Sirih – mempunyai khasiat antiseptik semula jadi, membantu mengelakkan jangkitan serta memberikan aroma yang menyegarkan.
Daun Kunyit – dikenali dengan sifat anti-radang, membantu mengurangkan bengkak, serta memulihkan kulit.
Daun Mengkudu – dipercayai dapat mengurangkan sakit otot dan menambahkan kesan terapeutik semasa bertungku.
Daun Pandan – memberikan aroma harum yang menenangkan, sekali gus menambah elemen relaksasi semasa rawatan.
Halia – menghasilkan rasa panas semula jadi yang membantu melancarkan peredaran darah serta melegakan sakit otot.
Serai – memberikan keharuman aromatik sambil menambah kesan menghangatkan pada tubuh.
Asam Jawi – digunakan untuk membantu memecahkan darah beku serta mengurangkan bengkak atau lebam selepas bersalin.
Biji Sawit, Lada Hitam, dan Bunga Cengkih – berfungsi meningkatkan lagi tahap kepanasan tungku serta memberi rangsangan tambahan kepada tubuh yang lesu.

Gabungan batu panas, balutan kain, minyak herba, dan ramuan herba ini menjadikan amalan bertungku bukan sahaja sebagai rawatan fizikal, tetapi juga sebagai terapi holistik yang melibatkan unsur haba, aroma, serta khasiat semula jadi daripada bahan-bahan tradisional.

Kaedah / Cara Penyediaan/ Cara Persembahan

Proses bertungku dalam tradisi perubatan Melayu dijalankan secara sistematik kerana setiap peringkat mempunyai tujuan tertentu yang saling melengkapi. Ia bukan sekadar meletakkan batu panas pada tubuh, tetapi melibatkan persediaan yang rapi dari aspek bahan, teknik, serta susunan langkah agar keberkesanannya terjamin. Berikut ialah proses bertungku yang lengkap:

Langkah 1: Penyediaan Batu

Langkah pertama ialah memilih batu sungai yang sesuai, biasanya berbentuk pejal, licin, dan bersaiz sederhana supaya mudah digenggam.
Batu dipanaskan di atas bara api, dapur arang, atau dapur gas sehingga mencapai tahap kepanasan tertentu.
Tujuan pemanasan ini adalah untuk memastikan batu mampu menyimpan haba yang mencukupi bagi proses rawatan.
Dalam amalan moden, ada juga yang menggunakan tungku besi yang boleh dipanaskan semula, namun batu sungai lebih tradisional dan dipercayai lebih berkesan dalam mengekalkan kehangatan.

Langkah 2: Penyediaan Balutan Herba

Sementara menunggu batu dipanaskan, layurkan daun sirih, daun kunyit, daun mengkudu dan daun pandan di atas api kecil atau bara sehingga menjadi sedikit lembut.
Kemudian sangrai (digoreng tanpa minyak) bahan-bahan rempah seperti halia, serai, asam jawi, lada hitam, biji sawit dan bunga cengkih sehingga mengeluarkan bau harum.
Setelah itu, gabungkan daun dan rempah di mana, daun-daun herba yang telah dilayur dijadikan lapisan luar balutan. Rempah ratus yang telah disangrai boleh diletakkan bersama-sama atau disisipkan di antara helaian daun.
Gabungan kedua-dua bahan ini menjadikan balutan tungku sebagai lapisan pelindung haba yang bukan sahaja mengawal kepanasan, tetapi juga menyalurkan aroma, khasiat penyembuhan, dan kesan terapeutik kepada tubuh.

Langkah 3: Penyediaan Tubuh

Sebelum tungku digunakan, bahagian tubuh yang ingin dirawat biasanya disapu dengan minyak herba seperti minyak serai atau minyak kelapa.
Minyak ini berfungsi untuk melicinkan kulit, memudahkan pergerakan tungku, serta meningkatkan penyerapan haba ke dalam lapisan otot.
Selain itu, minyak herba juga menambah kesan terapeutik, minyak serai membantu membuang angin, manakala minyak kelapa memberi kelembutan serta kesegaran pada kulit.

Langkah 4: Proses Bertungku

Tungku yang telah dibalut dengan kain dan herba dipegang dengan tangan, kemudian diulit atau digerakkan secara perlahan-lahan ke bahagian tubuh tertentu.
Bahagian utama yang sering diberi tumpuan ialah perut, pinggang, paha, betis, dan sendi-sendi yang terasa sakit atau tegang.
Proses ini dilakukan dengan cara menekan lembut batu pada tubuh sambil menggerakkannya mengikut aliran darah.
Dalam beberapa tradisi, proses bertungku diulang beberapa kali sehingga haba batu mula berkurangan.

Langkah 5: Penyesuaian Suhu dan Keselesaan

Jika tungku terlalu panas, ia boleh dialas dengan tambahan lapisan kain atau dibiarkan seketika sehingga mencapai tahap kepanasan yang selesa.
Penyesuaian suhu ini amat penting bagi memastikan rawatan selamat dilakukan tanpa mencederakan kulit.

Setelah selesai bertungku, bahagian tubuh yang telah dirawat biasanya terasa lebih ringan, hangat, dan selesa. Pengguna juga dinasihatkan untuk berehat sebentar agar tubuh dapat menyerap kesan haba dengan lebih baik. Dalam rawatan selepas bersalin, bertungku sering digabungkan dengan amalan lain seperti bertangas, berurut, dan berpilis bagi melengkapkan proses pemulihan tubuh secara holistik.

Tokoh dan Pencapaian

Sumber Rujukan

Bahan Bacaan

Bidin, A. A. H. (2012). Penjagaan kesihatan wanita semasa dalam pantang: Amalan dan kepercayaan [Women’s health care during postpartum: The practice and beliefs]. Geografia: Malaysian Journal of Society and Space, 8(7), 66–76.

Hasbullah, H. W. A. H., & Hassan, N. N. N. (2017). Amalan perubatan herba dan keseimbangan humoral dalam penjagaan kesihatan post partum wanita Melayu: Perspektif budaya dan perubatan [Herbal medicine practices and humoral balance in post partum health care for Malay women: Culture and medicine perspective]. Asian Journal of Environment, History and Heritage, 1(2), 163–175.

Hadi, Z. A. L., Nurshahidah, M. R., Ismail, R., Nasuha, W. S. W. N., Musa’adah, M. N., Norbaiah, M. Y., … & Nadiah, S. F. (2025). Diversity of medicinal plants in the practice of bertungku among Malay traditional practitioners (MTPs) in Peninsular Malaysia. Journal of Tropical Forest Science, 37(1), 41–47. https://doi.org/10.26525/jtfs2025.37.1.41

Hello Doktor. (n.d.). Bertungku selepas bersalin: Adakah ia selamat untuk ibu? Hello Doktor. Retrieved August 31, 2025, from https://hellodoktor.com/kehamilan/penjagaan-ibu-hamil/penjagaan-lepas-bersalin/bertungku-selepas-bersalin/

Kementerian Kesihatan Malaysia. (2018). Laporan kajian amalan perubatan tradisional dan komplementari dalam penjagaan ibu lepas bersalin. Bahagian Perubatan Tradisional dan Komplementari, KKM.

https://hq.moh.gov.my/tcm/ms/upload/amalan/laporan_kajian/postnatal.pdf

Omar, S., Cusairi, R. M., Jamaludin, S. S. S., & Lepun, E. P. (2019). Penjagaan kesihatan wanita Siam semasa mengandung dan selepas bersalin: Amalan dan kepercayaan. Geografia: Malaysian Journal of Society and Space, 15(4), 30–44.

Saari, F. A., & Apandi, S. N. A. M. (2025). Documentation on the importance and preservation of confinement practices within the Malay community in Bachok. International Journal of Creative Future and Heritage (TENIAT), 13(1), 105–127.

Sinar Harian Metro. (2017, May 25). Kebaikan bertungku & bertangas. Harian Metro. https://www.hmetro.com.my/hati/2017/05/230393/kebaikan-bertungku-bertangas