Orang Sungai di Beluran merupakan salah satu daripada 30 suku atau sub-etnik Orang Sungai di Sabah. Etnik yang menetap di daerah Beluran ini majoritinya adalah beragama Islam. Namun begitu, terdapat kelompok Orang Sungai di Beluran ini masih mengamalkan kepercayaan animisme berikutan mereka dipercayai sebagai salah satu pecahan etnik Kadazan-Dusun.
Etnik ini memiliki adat resam yang kaya, sama seperti suku kaum lain di Sabah. Namun, bagi masyarakat Orang Sungai yang beragama Islam, beberapa adat yang bertentangan dengan ajaran agama telah diubah atau dihapuskan selaras dengan proses asimilasi budaya Melayu. Proses ini melibatkan pengadaptasian amalan seperti perkahwinan, berkhatan, akikah, dan lain-lain.
Oleh itu, tidak menghairankan jika adat resam Orang Sungai kini mempunyai banyak persamaan dengan adat masyarakat Melayu di Semenanjung Malaysia. Ditambah pula dengan budaya yang dipengaruhi oleh perkahwinan campur telah menyumbang kepada penggabungan dan evolusi elemen budaya mereka. Walau bagaimanapun, beberapa adat tetap dikekalkan sebagai warisan dan panduan untuk generasi akan datang, khususnya dalam konteks adat perkahwinan.
-
-
-
Struktur adat perkahwinanan Orang Sungai di Beluran terbahagi kepada enam (6) tahap yang bermula daripada adat merisik sehinggalah kepada “Matingkuang” iaitu majlis sambut menantu. Berikut proses atau tahap dalam adat perkahwinan etnik Orang Sungai di Beluran;
1. Adat Merisik
Dalam tradisi adat merisik masyarakat Orang Sungai di Beluran ia melibatkan tiga tahap kunjungan simbolik yang dilakukan oleh pihak lelaki kepada pihak perempuan. Pada setiap kunjungan, pihak lelaki akan menghantar hadiah seperti kayu api, air, barangan dapur, dan alat solek sebagai isyarat niat baik mereka. Pada kunjungan ketiga, pihak keluarga perempuan akan membuka ruang untuk berbincang secara rasmi bagi mengetahui hajat sebenar pihak lelaki. Jika hadiah yang diberikan hanya dianggap sebagai pemberian biasa tanpa niat merisik, pihak perempuan akan melaporkan perkara tersebut kepada ketua kampung sebagai tanda bahawa maruah anak gadis mereka telah dipermainkan. Dalam situasi ini, pihak lelaki diwajibkan membayar Sogit (denda) berupa dua buah gong sebagai tanda penyesalan dan pemulihan kehormatan.
Sebaliknya, jika niat penghantaran hadiah adalah untuk menyampaikan maksud merisik, kunjungan ketiga akan disertai dengan pembawaan seekor ayam oleh wakil pihak lelaki sebagai simbol penghormatan terhadap kesucian gadis yang bakal dilamar. Namun, sekiranya gadis tersebut telah mempunyai pilihan hati sendiri, pihak keluarga perempuan akan mengembalikan semua hadiah daripada kunjungan pertama hingga ketiga kepada pihak keluarga lelaki. Pengembalian ini dilakukan bersama kunjungan balas sebagai usaha menjaga kehormatan kedua-dua pihak keluarga dan mengelakkan perselisihan.
2. Adat Meminang dan Pertunangan
Adat meminang berfungsi sebagai langkah awal perundingan rasmi antara keluarga lelaki dan perempuan sebelum ikatan perkahwinan dilangsungkan. Dalam amalan ini, kedua-dua pihak biasanya melantik wakil sebagai jurucakap untuk perbincangan. Wakil-wakil yang dilantik terdiri daripada individu yang berpengalaman dalam adat perkahwinan, fasih berbicara, dan bijaksana dalam menyampaikan maksud. Kebijaksanaan jurucakap ini memainkan peranan penting dalam memastikan perundingan berjalan dengan harmoni dan tidak menimbulkan rasa terguris kepada mana-mana pihak, terutama apabila keputusan yang dicapai tidak memihak kepada satu pihak.
Sehubungan itu, adat meminang lazimnya dimulakan dengan penyerahan duit pembuka mulut bernilai RM20 kepada keluarga perempuan. Setelah wang pembuka mulut diserah barulah ibu bapa perempuan meminta rombongan menyatakan hasrat mereka. Bersama-sama peminangan ini juga akan sertakan dulang hantaran yang berisi sebilah parang bersarung, gulungan kawat, sebentuk cincin, serta beg pakaian lelaki yang akan ditinggalkan di rumah perempuan sebagai simbol pertunangan. Pantang larang ketika meminang adalah memastikan dulang hantaran diletakkan pada tempat yang tinggi atau berlapik kerana dulang hantaran tidak boleh diletakkan di atas lantai sehingga proses meminang selesai.
Dalam adat meminang Orang Sungai Beluran, perbincangan tentang hantaran kahwin akan dibincangkan secara tuntas terlebih dahulu. Biasanya, pihak perempuan akan membentangkan item-item hantaran kahwin meliputi jumlah wang tunai, mas kahwin,syarat pembinaan rumah kelamin, jumlah lembu, dan kelengkapan set tidur. Anggaran wang tunai selalunya adalah sebanyak RM 10 ribu hingga RM 30 ribu, tergantung dengan kekuatan ekonomi si lelaki atau kemampuan pihak keluarganya. Mas kahwin pula lazimnya adalah dalam jumlah RM 100 hingga RM 300.
Setelah kata sepakat dicapai, wakil pihak perempuan akan menyediakan dokumen taklik yang akan disahkan oleh setiap wakil dan disimpan oleh kedua-dua belah pihak sebagai rujukan bersama. Kemudian, sesi penyarungan cincin emas dilakukan sebagai tanda setuju penerimaan pinangan. Cincin disarungkan oleh wakil pihak lelaki (ibu) ke jari manis si gadis yang dipinang. Ia menandakan bahawa si gadis telah terikat secara rasmi dalam tempoh pertunangan. Sepanjang tempoh ini, gadis tersebut perlu menjaga tata susila dan pergaulannya untuk mengelakkan fitnah yang boleh menjejaskan status pertunangan.
Seterusnya, kedua-dua wakil yang telah dilantik akan duduk berbincang untuk menentukan tempoh pertunangan. Jika bertempoh tiga bulan misalnya, di akhir tempoh itu pihak lelaki menyerah wang berkenaan. Seandainya wang belum cukup maka tempoh disambung tiga bulan lagi. Jika sudah dua kali bertempoh namun masih gagal maka terpulang kepada pihak perempuan sama ada diselesaikan dengan hutang atau pertunangan diputuskan.
Semasa dalam tempoh pertunangan, terdapat larangan dan peraturan yang perlu dipatuhi oleh setiap pasangan. Antaranya, kedua-dua pihak lelaki dan perempuan tidak dibenarkan menggunting rambut melainkan dengan kebenaran tunang atau ahli keluarga masing-masing. Selain itu, mereka juga tidak dibenarkan menghadiri acara keramaian tanpa memperoleh izin daripada tunang atau keluarga. Sekiranya larangan ini dilanggar, pihak yang melanggar adat akan dikenakan Sogit atau denda sebagai hukuman atas ketidakpatuhan.
Sekiranya pihak lelaki memutuskan pertunangan tanpa sebab yang munasabah, dia diwajibkan membayar Sogit berupa satu gong sebagai tanda permohonan maaf dan pemulihan kehormatan pihak perempuan. Tradisi ini menunjukkan kepentingan penghormatan, tanggungjawab, dan komitmen dalam menjaga ikatan pertunangan, di samping mengelakkan sebarang perbuatan yang boleh mencemarkan kehormatan kedua-dua keluarga.
3. Adat Malam Berinai
Majlis ini akan berlangsung pada sebelah malam iaitu sehari sebelum majlis akad nikah diadakan keesokan harinya. Pihak pengantin lelaki akan menghantar set kelengkapan untuk majlis berinai kepada pihak perempuan. Kedua-dua pengantin akan mengadakan majlis ini secara berasingan di rumah masing-masing dengan dihadiri oleh kaum keluarga terdekat sahaja. Pengisian acara pada malam berinai sering kali disertai dengan suasana penuh kegembiraan, disemarakkan dengan pesta keramaian seperti jamuan makan dan hiburan tradisional.
4. Adat Mandi Berlimbun
Menjelang waktu subuh keesokan harinya, kedua-dua bakal pengantin akan menjalani upacara tradisional yang dikenali sebagai "Mandi Berlimbun" dengan bimbingan mak andam. Upacara ini dipercayai berfungsi untuk membersihkan diri secara spiritual, membuang sial, dan menaikkan seri wajah kedua-dua mempelai sebelum upacara pernikahan berlangsung.
Dalam upacara ini, mak andam akan menyediakan air mandian yang telah dijampi, menggunakan campuran bunga-bungaan wangi seperti bunga ros, cempaka, melur, dan sundal malam. Sebelum dimandikan, kedua-dua pengantin akan dilulur dengan campuran bedak beras dan kunyit, yang dibiarkan selama 30 minit pada tubuh. Campuran ini bukan sahaja berfungsi untuk kecantikan kulit tetapi juga melambangkan penyucian dan penyediaan diri untuk menyambut fasa baharu dalam kehidupan.
Selepas proses lulur, mak andam akan memulakan upacara menjiruskan air ke atas pengantin sebagai simbol penyucian dan keberkatan. Jirusan air pertama akan dilakukan di atas ubun-ubun pengantin sebanyak tiga (3) kali, diikuti dengan jirusan pada bahagian kanan sebanyak tiga (3) kali, dan bahagian kiri juga sebanyak tiga (3) kali. Setiap jirusan air ini diiringi dengan bacaan mantera pemanis wajah dan mantera membuang sial, yang dipercayai membawa aura positif, melindungi pengantin daripada unsur negatif, dan meningkatkan seri serta kecantikan.
5. Adat Pernikahan dan Persandingan
Setibanya waktu pernikahan, pengantin lelaki bersama rombongannya akan bergerak kerumah pengantin wanita selepas waktu solat Zohor. Pihak perempuan menyediakan “Regi-Regian” atau “Puketian”, iaitu peralatan dapur yang biasanya diperbuat daripada kaca seperti pinggan, gelas, atau mangkuk. Peralatan ini merupakan salah satu komponen penting dalam adat hantaran, yang dikenali sebagai “kepala buruh” atau “kepala berian”.
Dihadapan perkarangan rumah pengantin perempuan, pihak rombongan lelaki tidak dibenarkan terus memasuki rumah pengantin. Sebaliknya, rombongan diminta membuat perarakan mengelilingi rumah sebanyak tiga (3) atau tujuh (7) kali pusingan. Selesai melakukan pusingan tersebut, pihak perempuan menyediakan sebilah parang dan sebuah dulang yang berisi darah ayam untuk dipijak pengantin lelaki sebagai tanda merestui perkahwinan. Mak Andam dari pihak perempuan akan menaburkan beras kunyit kepada pengantin lelaki dan rombongan untuk memasuki rumah pengantin.
Selepas upacara ijab kabul, pengantin lelaki akan masuk ke bilik pengantin perempuan untuk melaksanakan adat simbolik yang mencerminkan penerimaan dan kesatuan pasangan. Dalam upacara ini, pengantin lelaki akan memusingkan sehelai sapu tangan di atas kepala pengantin perempuan sebanyak tiga (3) kali, kemudian meletakkannya di atas telapak tangan pengantin perempuan. Pengantin perempuan akan menyambut sapu tangan tersebut sebagai tanda rela menerima pengantin lelaki sebagai suami yang sah.
Setelah itu, acara bersanding diadakan sebagai simbolik kepada penyatuan rasmi pasangan di hadapan keluarga dan tetamu. Namun, sebelum pengantin lelaki dapat menyentuh atau mendekati pengantin perempuan, Mak Andam biasanya meminta “Rantar Kaput” (sebilah pisau) dan wang sebanyak RM50 sebagai adat “Singkab Lawang” (menyelak tudung pengantin perempuan). Permintaan ini tidak dilakukan jika pengantin perempuan berstatus janda atau balu, kerana adat ini khusus untuk pengantin perempuan yang belum pernah berkahwin.
Kedua pengantin akan disandingkan di atas sebuah singasana raja sehari. Tujuan majlis ini dilaksanakan adalah untuk mempertontonkan kepada orang ramai tentang mereka yang terlibat dalam majlis perkahwinan pada hari tersebut. Ketika ini acara merenjis disempurnakan oleh kaum keluarga kedua belah pihak dan beberapa orang kenamaan sebagai tanda restu perkahwinan tersebut. Setelah itu, majlis persandingan diteruskan pada sebelah malam yang melibatkan jemputan lebih ramai khsusunya dari pelbagai pelusuk kampung lain dan kenalan pengantin. Malam bersanding ini biasanya akan diserikan dengan pelbagai persembahan hiburan tradisional dan nyanyian sehingga larut malam.
6. Mutingkuang (Majlis Sambut Menantu)
Selepas genap tujuh hari, pihak pengantin lelaki akan membawa isterinya pulang ke rumah keluarga suami untuk diperkenalkan secara rasmi kepada ahli keluarganya. Tradisi ini melambangkan fasa baru dalam kehidupan pasangan pengantin, iaitu sebagai sebahagian daripada keluarga besar pengantin lelaki.
Sebelum kedua-dua pengantin melangkah masuk ke rumah pengantin lelaki, pihak lelaki diwajibkan menyediakan beberapa barangan adat sebagai simbolik keseruangan, iaitu keizinan untuk memasuki rumah pihak lelaki. Barangan tersebut termasuk:
a) Gadur (barang tembaga) untuk upacara “langkah selang” atau “langkah laut” iaitu simbolik kepada penerimaan pasangan ke dalam keluarga.
b) Ingkag (parang tembaga) yang disimpan di muka pintu sebagai perlindungan simbolik.
c) Parang Ketegowong yang dipercayai sebagai lambang kekuatan dan penjaga keselamatan rumah tangga.
d) Selapa (tepak sirih) sebagai tanda penghormatan dan adat penyambutan tetamu.
e) Talam berisi darah ayam, beras kuning, dan “Ambiau” untuk upacara adat yang melibatkan simbolik penyucian dan kesejahteraan.
f) Tebu sebagai sogit (denda) bagi memelihara keharmonian adat.
Adat ini turut menetapkan bahawa kedua-dua pengantin tidak boleh bermalam di rumah pengantin lelaki. Mereka mesti kembali ke rumah pengantin perempuan sebelum waktu subuh. Jika larangan ini dilanggar, dipercayai pengantin akan menghadapi kehidupan yang tidak aman damai dan usia perkahwinan mereka dianggap pendek.
Hj Muminin Hj Norbinsha. Persatuan Bangsa Sungai Sabah, Lot 6, Block B, 2nd Floor, Midtown Plaza,Lintas Road, 90000 Sandakan Sabah. 12 November 2024.
KAN Panglima Abd Aziz Angau. Persatuan Bangsa Sungai Sabah, Lot 6, Block B, 2nd Floor, Midtown Plaza,Lintas Road, 90000 Sandakan Sabah. 12 November 2024.
Editor Edisi 9. (16 Disember 2023). Adat perkahwinan dalam suku kaum Sungai | Edisi 9. Edisi 9. Dicapai dalam https://www.edisi9.com.my/2023/12/adat-perkahwinan-dalam-suku-orang-sungai/
Josin Romut, Hamrah@Amirah Haji Liwangsa & Denis J. Sading. (2011). Inventori budaya etnik negeri Sabah: Etnik Orang Sungai Buludupi. Lembaga Kebudayaan Negeri Sabah.